Weiner’in Nedensellik Başarı Kuramı

0

Nedensellik yükleme (atfetme) insanların kendilerinin ya da diğer bireylerin davranışlarının nedenlerini anlama sürecidir (Can, Aşan ve Aydın, 2006: 17). Anlama dürtüsü ya da yaşantılardan anlam çıkartmak insanları güdüleyen bir güçtür (Weiner, 1984: 16). Atfetme teorisine göre bireyler çeşitli sonuçlara nasıl ulaşıldığı konusunda genellemeler yapmak için davranışların sebebini sistematik olarak değerlendirir (Heider, 1958: 138). İnsanların bir olayın, davranışın nedenlerine dair algıları ve oluşturdukları düşünceleri daha sonraki davranışlarının doğrudan veya dolaylı bir şekilde etkilemektedir.

Heider’ın çalışmalarını temel alan Weiner Atfetme Teorisini geliştirmiştir. Weiner’a göre atfetme insanların başarı veya başarısızlıklarını hangi nedenlerle açıkladıkları ile ilgilidir.

Weiner insanların gerek kendilerine gerekse gözledikleri kişilerin başarı ve başarısızlıklarına neden ararken ne tür bilgiler aradıklarını ne tür yüklemelerde bulunduğu üzerinde durur.

Bu aynı zamanda yükleme kuramına göre insanların kendi davranışlarına da başka insanlara yaptıkları gibi nedensel yükleme aradıklarına dair bir varsayımı da dile getirir.

Weiner’in kuramına göre insanlar gerek kendilerinin gerekse başkalarının başarı ya da başarısızlıklarını 4 etkenden birine yükler.

1-Yetenek

2-çaba

3- şans

4-görevin güçlüğü/kolaylığı

Bu dört etken değişmezlik ve denetim odağı boyutlarında incelenebilir.

Değişmezlik yönünden değerlendirildiğinde,

Başarı veya başarısızlığın nedeni zaman içinde değişebilir bir neden mi değişmez bir neden mi?

Başarı veya başarısızlığın etkenleri üzerinden gidersek; yetenek değişmez, çaba değişebilir, görevin güçlüğü/kolaylığı değişmez, şans değişebilir.

Kişinin değişmezlik boyutundaki değerlendirmesi gelecekteki başarı ve başarısızlık beklentisini etkilemektedir (Struthers vd., 2001: 170). Eğer birey başarısızlığının sebebini değişme göstermeyen faktörlere bağlıyorsa gelecekte başarısızlığının devam edeceğine inanmakta, değişme gösteren faktörlere bağlıyorsa başarılı olabileceğine inanmaktadır.

Denetim odağı yönünden değerlendirildiğinde,

Yetenek ve çaba içsel, işin güçlük derecesi ve şans dışsal etmenler olarak sınıflandırılabilir, Bu boyuta göre, birey başarı ve başarısızlığı içsel etkene bağlıyorsa, başarı övünmeye neden olur ve güdüyü artırır. Başarısızlık ise bireyin kendine güvenini azaltır (Duman, 2004: 7).

Kişiye ait etkenler veya dışsal etkenler (çevresel etkenler, -içsel dışsal boyut)

                                                      DEĞİŞMEZLİK

                                        Değişebilir                                              Değişmez

 İçsel                Çaba   Yetenek
Dışsal                          Şans        Görevin güçlüğü/kolaylığı

 

3-Daha sonra yeni bir boyut eklendi, kontrol edilebilirlik özelliği, başarı ya da başarısızlığa yol açan neden kişi tarafından kontrol edilebilir bir neden mi yoksa kontrol edilemeyen bir neden mi olduğunu anlatır.

Örneğin bir işi yerine getirirken kişinin yeteneği veya işin güçlüğü kişinin kontrolünde değildir ancak, çaba kişinin kontrolünde olan bir nedendir.

Weiner ve arkadaşlarına göre insanlar bir başarı ya da başarısızlıkta nedensel yüklemede bulunurken ( şans mı, çaba mı, görevin güçlüğü/kolaylığı mı, yetenek mi, bunu anlamak) iki kritik bilgi arar.

1-Başarılı ya da başarısız olan kişinin geçmişte bu tür görevlerde nasıl performans gösterdiği ile ilgili bilgi.

2- Gözlemlenen spesifik olayda diğer kişilerin başarılı/başarısız oldukları ile ilgili bilgi

İnsanların gerçekleşen sonuçları hangi sebebe dayandırdıkları önemlidir, başarı ve başarısızlıklar sonucu oluşturdukları yargıları sonucunda  gelecekteki davranışlarını düzenleyecektir. Kişi başarısızlığının nedenini dışsal nedenlere atfediyorsa gelecekte başarılı olmak için çok fazla çaba harcamayacaktır ancak başarısızlığının sebebini içsel nedenlere atfederse gelecekte başarılı olmak için daha fazla çaba gösterecektir.

Atfetme teorisine göre kendine güveni yüksek bireyler başarılarını içsel faktörlere, başarısızlıklarını dışsal faktörlere atfetme, kendine güveni düşük bireyler başarılarını dışsal faktörlere, başarısızlıklarını içsel faktörlere atfetme eğilimindedir (Mansourian ve Ford, 2007: 660). Yüksek hedef odaklı birey başarının çaba sonucunda ortaya çıkacağına inandığı için sıkı çalışma eğiliminde olurken, düşük hedef odaklı birey başarının dışsal faktörlere bağlı olduğuna inandığı için daha az çalışma eğiliminde olacaktır (Mansourian ve Ford, 2007: 661).

 

 

 

Resim Arek Socha tarafından Pixabay‘a yüklendi

Bir yorum bırakın