Yükleme Yanlılıkları-Davranışa Neden Yükleme Hatası

0

İş yerinde amirim neden benim görüşlerimi önemsemiyor?  Arkadaşım/eşim.. neden soğuk davranıyor.

Gün içinde bunlara benzer pek çok olayları anlamaya,  insanların davranışlarının ardında bir neden bulmaya çalışırız. İnsan davranışlarının nedenlerinin o insanların kişiliğinden mi yoksa çevresel ve fiziksel koşullarda ki durumlardan mı kaynaklandığı sorusuna cevap bulmaya çalışırız.

Heider’e göre insanlar atıflarda/yüklemede bulunarak iki temel gereksinimi gidermektedir:

1-Tutarlı, dengeli bir dünya görüşüne sahip olabilmek

2-Çevreleri üzerinde kontrol elde edebilmek

İnsanların davranışının nedenlerini anlama, anlamlandırma çabası yükleme sürecidir, çoğu kez bu bizim farkında olmadığımız otomatik olarak gerçekleşen bir süreçtir.

Yükleme süreci sonucunda, diğer insanların davranışlarına yüklediğimiz nedenlere bağlı olarak karşımızdaki kişi için bir izlenim, belirli bir düşünce oluştururuz. Oluşturduğumuz bu düşünce ise karşımızdaki kişiye nasıl davranacağımızı belirler, bu nedenle insanların davranışına neden yükleme süreci oldukça önemlidir.

İnsan davranışlarını anlamlandırma, bir nedensellik yükleme çabası her zaman gerçekçi olmayabilir. Bu süreçte etkili olan pek çok yükleme hataları, yükleme yanlılıkları ortaya çıkar.

Sosyal psikoloji ’de yükleme kuramcıları insanların nedensel yargılara varırken sergiledikleri yanlılıklar üzerinde durarak bu yanlılıkları da açıklar.

YÜKLEME YANLILIKLARI

1- Temel Yükleme Hatası: Bir bireyin başarısızlığına neden yüklerken bu kişinin başarısız olmasına yol açacak çevresel nedenleri göz ardı ederek kişiyi sorumlu tutmak-temel yükleme hatası olarak adlandırılır.

İnsanlar genellikle bir davranışın sonucuna katkı yapan çevresel faktörlerin etkisini dikkate almaksızın doğrudan doğruya sonuçtan davranışı yapan kişinin kendi özelliklerinin sonucu olduğu şeklinde yargıya varırlar.

Örnek: Amerika’ da Castro’ ya karşı negatif düşünce ağırlıklıyken öğrencinin Castro lehine yazdığı ödev de hocasının bu yönde talebi olduğu söylenmesine rağmen, öğrencinin görüşünü ne derce yansıtıyor diye sorulduğunda, büyük bir çoğunluk öğrencinin görüşünü yansıttığı cevabını vermiştir.

Dışsal faktör reddedilip kişinin kendi tutumu ile açıklanıyor.

Heider yükleme kuramında temel yükleme hatasını şöyle açıklıyor:

Davranışı yapan kişiye aktör diğerine gözleyen adı verilir. Aktör işini yapar oysa gözleyenin dikkati aktörün üzerine yoğunlaşmıştır. Bu nedenle aktörün özellikleri ya da aktörün kendisi şekil, aktörü o şekilde davranmaya zorlayan çevresel koşullar da zemin haline gelir. Dolayısıyla şekil zeminden daha çarpıcı ve ön planda olduğu için insanlar yaptığı davranıştan kişinin kendisini sorumlu tutar. Çünkü gözleyenin dikkati, davranışı yapanın üzerindedir.

Temel yükleme hatası toplulukçu kültürlerde daha az, bireyci kültürlerde ise daha sık görülür.

Bireyci kültürlerde çevresel koşullar göz ardı edilip yaptığı davranıştan, (bu davranışın olumlu, olumsuz, başarılı ve başarısız olması fark etmez) aktörü/davranışı yapan sorumlu tutulur. Heider bunun nedenini “Bireyci toplulukta vurgu bireyin kendi özgülüğü, davranışlarının sorumluluğunu alması gerektiği inancı ve gruptan önce kişinin kendisinin ön planda olmasını kapsayan bir kültürün olması” şeklinde açıklamaktadır.

Toplumcu kültürlerde ise insanlar çevrelerinin etkisiyle bazı şeyleri yapar ya da yapamaz düşünce yapısı vardır.

Bir kişi işe sürekli geç geliyor acaba bu kişi tembel midir? Yoksa başka nedenlerden dolayımı işe geç geliyor?

Bireyci kültürlerde bu soru tembeldir, kaytarıcıdır diye cevaplandırılırken, toplumcu kültürlerde acaba ailesinde bir sorun olabilir mi? Şeklinde yanıt bulmaktadır.

2-Aktör Gözleyen Farklılıkları: Davranışlara nedensel yüklemede bulunurken aktör çevresel etkenleri sorumlu tutarken, gözleyen aktörü sorumlu tutar. (olumlu, olumsuz, başarılı, başarısız her durumda). Bunun iki açıklaması vardır.

2.1 Şekil zemin algısı çerçevesinde aktörün dikkati kendi yaptığı iş üzerinde yoğunlaşmıştır Aktöt yaptığı işe odaklandığı için yaptığı işi sorumlu tutar, gözleyen ise aktöre odaklandığı için işi yapanı sorumlu tutar.

Örnek: Ben başarılı olduğumda sınav kolaydı derken beni gözleyen kişi çok çalıştı ondan başarılı oldu diyebilir.

2.2 Bir birey kendini başarılı ya da başarısız kılacak koşullara ilişkin tarihsel bilgiye sahiptir. (geçmişi bilir). Gözleyenin ise böyle bir şansı yoktur.

Örnek: Birisini gözü dönmüş halde başkasına bağırırken gördüğümüzde büyük bir ihtimalle saldırgan bir adam deriz, oysa o davranışı yapan kişi belki  de bağırdığı kişinin bardağı taşıran son damla olabilecek bir hareket yaptığının farkındadır, o kişiye yükler, -beni öfkeden delirtti, çıldırttı-der.

3-Benlik Değerine Hizmet Eden Yanlılık, (benlik saygısına hizmet eden yanlılık):Bu yanlılık bireylerin davranışlarının olumlu sonuçlarını kişisel etkenlere yani kendilerine yükleyerek benlik değerlerini desteklerler, başarısızlıklarını ise çevresel etkenlere yükleyerek benlik değeri tahribatını önlemek isterler.

“Bireyin olumlu sonuçlanan davranışlarını kendi özellikleri ile açıklayıp olumsuz özellikleri çevresel etkenlere yüklemesi. Benlik değerini besler /savunur. Bunlara genellikle güdüsel açıklama deniyor.”

Bazı araştırmacılar aslında bu yanlılığın benlik değerini korumak ya da desteklemekle ilgili olmadığını tamamen bilişsel hata, bilgi işleme hatasından kaynaklandığını iddia ediyorlar.

Bilgi işleme hatası, hiç kimse davranışları ile kendisi açısından olumsuz bir sonuç doğurmayı hedeflemez, kimse başarısız olmak istemez, dolayısıyla bir davranışın olumsuz sonucu kişinin beklemediği sonuçtur. İnsanlar çaba gösterip olumlu bir sonuç beklerken sonucun olumsuz çıkmasını kendilerine yüklemezler.

4-Yaygınlık Bilgisini Dikkate Almamak (yaygınlık yanılgısı):Başkalarının davranışlarına nedensel yükleme yaparken yani diğer insanların düşünce, davranış ve duygularını açıklarken kendi düşünce, davranış ve duyguları ile açıklama yapmak, ben merkezci yanlılık. İnsanların kendi davranış ve düşüncelerinin yaygınlığını olduğundan fazla değerlendirmesi. ‘Eğer ben böyle düşünüyorsam, mutlaka başka insanlar da böyle düşünüyordur’ inancı. Diğer insanların kendi sevdiği şeyleri seveceği, hatta yapmayı tercih edeceği şeyleri yapacağı düşüncesi.

5-Kontrol Yanılsaması (Yanılgısı): İnsanların olaylar üzerindeki kontrollerini olduğundan fazla görmesi (bazı olaylar insanların kontrolu dışında gelişebilir).

İnsanlar bazen olaylar üzerindeki kontrollerini olduğundan fazla algılar. Kontrol yanılsamasının önemli sonuçlarından bir tanesi de genellikle adil dünyaya inanç başlığı altında dile getirilen bir başka eğilim, kurbanı suçlama eğilimi.

Trafik kazasında… -dikkat etmemiş- ya da tecavüz kurbanları…-  gece yarısı orada ne işi vardı…-

Bu tür düşünce yapısında aslında dini ve kültürel bir boyutta var ama burada adil dünyaya inanç kavramı ön planda. Adil dünyaya inanç kavramında anlatılmak istenen düşünce şu aslında; kişiler bu tür açıklamalar yaparak kendilerinin başına böyle bir şey gelmeyeceğine kendilerini inandırmak istiyorlar. Çünkü herkesin başına böyle bir olayın geleceğini kabul etmek aynı zamanda kendi başına da bu tür olayların gelebileceğini kabul etmek demektir. Böyle bir durumda dünyayı/olayları kontrol edebilme ihtiyacı etkinleşiyor,  kurbanı suçlayarak insanlar kendi başlarına böyle bir şey gelmeyeceğini garantiye alıyor. …-Ben böyle bir şey yapmam dolayısıyla benim başıma gelmez-… savunucu yükleme yanılgısı.

Hatayı yapan birey yüklemeyi yapan kişiye ne kadar benziyorsa, hatayı yapan kişiyi suçlama olasılığı o kadar artar.

Örnek: Araştırmacı bir trafik kazasını anlatırken bizi tanımlıyor bu duruma tesadüf dersek bizimde başımıza geleceğini kabul etmiş oluruz o yüzden sürücüyü suçlarız.

 

Resim OpenClipart-Vectors tarafından Pixabay‘a yüklendi

Bir yorum bırakın