Paranoid Kişilik Bozukluğu

0

Kişilik bozukluğunun tam bir tanımını yapmak güç olduğundan psikiyatride en büyük sorunlardan biri kişilik bozukluğu tanısı koyabilmektir. Kişilik bozukluğu tanısındaki sorunlardan biri kişilik yapısı ile karıştırılmasıdır. Her toplumda psikoz, nevroz, organik ruhsal bozukluklarının dışında uyum bozukluğu gösteren kişilere de sık rastlanılır. Kişilik bozukluğu tanısını koyabilmek için öncelikle bireyin sosyal uyumunda, iş hayatında ve ilişkilerinde süreklilik sağlayabilmesinde, dikkat çekici düzeyde bozuklukluların uzun süre bulunması gerekir.

Kişilik bozukluğu türleri DSM-III-R ve DSM-IV  de üç ana başlık altında tanımlanmıştır.

  • Küme A: Paranoid, şizoid, şizotipal kişilik bozuklukları; garip, sıradışı özellikli olan kişilik bozuklukları
  • Küme B: Antisosyal, sınır (borderline), histrionik, narsistik kişilik bozuklukları; dramatik, çoşkusal özellikli olan kişiik bozuklukları
  • Küme C:Kaçınan (avoidant),bağımlı, obsesif-kompulsif, pasif-agresif kişilik bozuklukları; bunaltı, korku özellikli olan kişilik bozuklukları

Paranoid kişilik bozukluğu olan kişiler kuşkucu, alıngan, kuruntuludur. Kendilerine kötülük gelebileceği kuşkusu ile aşırı dikkatli, tetikte ve savunucudurlar. Çabuk alınırlar, başkalarının söz, bakış ve hareketlerini kendilerine karşı olumsuz olarak yorumlarlar. Sürekli olarak başkalarının kötü niyetli olduğunu düşünürler, şüpheci ve güvensizdirler. Genellikle düşmancıl duygular taşırlar, huzursuz ve kızgınlık içindedirler. Cinsel konularda ve yakın ilişkilerde aşırı duyarlı, alıngan ve kuşkucudurlar. Diğer insanlara soğuk, yukarıdan bakan, çabuk eleştiren, kendisi eleştiri ve şaka kaldırmayan yapıdadırlar.

Paranoid kişi, ilk yetişkinlik yıllarından itibaren çevresindeki kişilerin kasıtlı olarak kendisini küçük düşürücü ya da tehdit edici davranışlarda bulunduğuna ve yeterli bir dayanağı olmaksızın başkaları tarafından kullanılacağı, kendisine zarar verileceğine inanır. Arkadaşlarının sadakatini ve güvenirliliğini sürekli soruşturur. Kendisine yapılan davranışların “gizli anlamlarını” görür, sıradan konuşmalar ve olaylardan kendisini küçültücü, tehdit edici anlamlar çıkarır.

Kendisine yönelik bir olay olduğunda hemen saldırıyla karşılık verir ve asla affetmez. Kimseye güvenmediğinden oldukça mesafelidir, başkalarına yakınlık ve sıcaklık duymaz, kendisiyle ilgili konuları kimseyle paylaşmaz. Katı bir şekilde kontrollüdür, gevşeyemez, gerilimden kurtulamaz, savunma durumunu bırakamaz. Yaşadığı iki yoğun duygudan biri öfke iken diğeri kıskançlıktır.

İlişkilerinde süreklilik olmaz, yalnızca yaşanılan an algılanır. Her ilişkiye kuşkularının gerçekleşeceği beklentisiyle yaklaşır.

Çevresini kontrol edebilmek için sevecen ve sevgi dolu yaklaşımlara duyarsız davranır, diğer insanların acılarına karşı sert, kırıcı ve katı olur. Paranoid kişilik bozukluğu olan kişinin duyarsız davranmasının bir nedeni “tuzağa düşmek” ten kandırılmaktan ve başkalarına boyun eğmekten kendini korumak düşüncesi iken bir nedeni de kızgınlıklarının dışavurumudur.

Gururlu ve kibirli bir görüntü verir, kaderini belirleyebileceği, bütün engelleri aşabileceği düşüncesini taşır. Başkalarının önerilerini kabul etmez çünkü kimseye gereksinimi veya bağımlı olmadığını göstermek ister. Bağımlı olmak istememesinin bir nedeni güvensizlik duygusu iken diğer bir nedeni ise bağımlılığın, zayıflığın ve aşağı olunduğunun belirtisi olduğuna dair inancıdır.

Başka birinin otoritesini kabul etmek zorunda kalırsa yoğun bir kaygı yaşar, çaresizlik ve yetersizlik duyguları yaşadığında, istediği gibi davranamadığında, daha güçlü biri ile karşılaştığında gözü dönmüş biçimde karşı saldırıya geçebilir, kendisine kötü davranılacağı ile ilgili suçlamalarda bulunur.

Dünyanın güvenilmez ve ne yapacağı belli olmayan yabancılarla dolu olduğuna inancından kaynaklanan sürekli bir anksiyete yaşar.(Ogden,1986)

Paranoid kişinin savunma sistemi splitting (Bölünme, Kişinin çatışmadan ve zorlanımlardan kaçınmak amacıyla benliğini ve başkalarını tümüyle iyi ya da tümüyle kötü olarak değerlendirdiği, benliğindeki kişileri ikiye bölerek içselleştirdiği savunma düzeneği) üzerine kurulmuştur. Tüm kötülükleri dış dünyadaki insanlara yöneltir. Dış dünyadaki saldırganların kurban etmek istedikleri kişi olduğuna ve kendini sürekli savunması gerektiğine inanarak yaşar.

Sıradan sözlerde ya da olaylarda aşağılama, gözdağı verme şeklinde gizli amaç arar. Örneğin alışverişte eksik para veren kişinin bilerek yaptığını, bir arkadaş şakasını kişiliğine yapılmış bir saldırı olduğunu, yeni aldığı bir şey için yapılan iltifatı, bencillik yapmasının bir eleştirisi olarak anlamlandırabilir. Yardım etme önerisini, kendi başına iyi yapamadığına ilişkin bir eleştiri olarak görebilir.

Bazı belirtiler nedeniyle paranoid şizofreniye benzerlik gösterirler. Ancak ondan farklı olarak varsanılar ve garip sanrılar yoktur.

Paranoid kişilik bozukluğu olan kişilerin yerleşik düşünceleri

  • Başka insanlara güven duymam
  • Başka insanların gizledikleri birtakım amaçları var
  • Dikkat etmezsem başkaları beni kullanacak ya da istedikleri gibi yönlendirecek
  • Her an tetikte olmalıyım
  • Başkalarına güvenmek çok tehlikelidir
  • İnsanlar arkadaşça davranıyorlarsa beni kendi çıkarlarına kullanmak, beni sömürmek ya da benden yararlanmak istiyorlardır
  • Şans versem insanlar her türlü fırsattan yararlanırlar
  • Çoğu zaman insanlar içten davranmıyorlar, arkadaşlığa yakışmayan bir tutum içindeler
  • İnsanlar beni aşağılamaya çalışıyorlar
  • İnsanlar beni isteyerek kızdırmaya çalışıyorlar
  • İnsanlar hakkımda bir şey öğrenirse bana karşı kullanır
  • İnsanlar bir şey söylüyor, başka bir şey demek istiyor
  • Yakın olduğum kişi, sadakatsiz ve güvenilmez biri olabilir…

Paranoid kişilik bozukluğunun genetik bir yanı olduğu düşünülmektedir. Sıklıkla çocukluk dönemine ilişkin aile sorunları vardır ve çocuklukta sömürüye uğramış olma öyküsü alınabilir.

DSM-IV Paranoid Kişilik Bozukluğu Tanı Ölçütleri

A-Aşağıdakilerden dördünün (ya da daha fazlasının) olması ile belirli, genç erişkinlik döneminde başlayan ve değişik koşullar altında ortaya çıkan, başkalarının davranışlarını kötü niyetli olarak yorumlayıp sürekli bir güvensizlik ve kuşkuculuk gösterme.

1-yeterli bir temele dayanmaksızın başkalarının kendini sömürdüğünden, aldattığından ya da kendisine zarar verdiğinden kuşkulanır

2-dostlarının ya da iş arkadaşlarının kendisine olan bağlılığı ya da güvenirliği üzerine yersiz kuşkuları vardır

3-söylediklerinin kendisine karşı kötü niyetle kullanılacağından yersiz yere korktuğundan ötürü başkalarına sır vermek istemez

4-sıradan sözlerden ya da olaylardan aşağılandığı ya da gözdağı verildiği biçiminde anlamlar çıkarır

5-sürekli kin besler, yani onur kırıcı davranışları, haksızlıkları veya görmezden gelinmesini bağışlamaz

6-başkalarınca anlaşılabilir olmayan biçimde, karakterine veya saygınlığına saldırıldığı yargısına varır ve öfkeyle ya da karşı saldırı ile birden tepki gösterir

7-haksız yere, karısının/kocasının ya da cinsel eşinin sadakatsizliği ile ilgili kuşkulara sık sık kapılır

B-Sadece şizofreninin, psikotik özellikler gösteren bir duygudurum bozukluğunun ya da başka bir psikotik bozukluğun gidişi sırasında ortaya çıkmamaktadır ve genel tıbbi bir durumun doğrudan fizyolojik etkilerine bağlı değildir.

Tüm kişilik bozukluklarında olduğu gibi paranoid kişilik bozukluklarında da bozukluğu olan kişi tedavi için yardım arayışına girmez, çünkü şikâyeti,  sorunu kendinde değil çevresinde görür. Ancak bir şekilde  sorun yaşadığında, aile geçimsizliği, cinsel sorunlar, nörotik belirtiler gibi o zaman tıbbi yardım arayabilir. Kişiliğindeki temel bozukluğun farkında olup, değişmek için başvuran çok azdır. Paranoid kişilik bozuklularında doktorunun önerisi ve kontrolü altında olmak üzere psikoterapiyle birlikte düşük dozda nöroleptikler kullanılabilir.

 

 

 

 

Kaynaklar

Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması Elkitabı (DSM-IV-TR)

Gençtan E (1999) Psikodinamik Psikiyatri ve Normaldışı Davranışlar

Köroğlu E, Bayraktar S (2007) Kişilik Bozuklukları

Öztürk M.O (2002) Ruh Sağlığı ve Bozuklukları

 

 

 

Resim Gerd Altmann tarafından Pixabay‘a yüklendi

Bir yorum bırakın