Azerbaycan Kültür Hayatında Önemli Bir Kişilik: Hasanbey Melikzade Zerdabi

0

Hasanbey Melikzade, eski adıyla Şamahı’nın, bugünkü adıyla Bakü’nün Gökçay ilçesine bağlı Zerdab köyünde dünyaya gelmiştir. Zerdab köyünde doğması itibarıyla kendisine Zerdabi ismi verilmiştir. Babası Selimbey evinde kültür ortamı oluşturan entelektüel bir kişiliktir. Şair ve müzisyenleri evinde toplamayı seven Selimbey, oğlu Hasanbey’in de kültürlü kişilik olmasına öncülük etmiştir.

Hasanbey, Zerdab Medresesi’nde ilköğrenimini, Moskova Üniversitesi Fizik-Matematik Fakültesinde üniversite eğitimini tamamlamıştır. 1865’te üniversiteden mezun olduktan sonra Zerdabi, Tiflis civarında Türklerin yoğun olarak yaşadığı Borçalı’da Mejeyova Palata İdaresinde yani Toprak Komisyonu İdaresinde iş hayatına başlamış, bundan Kuba Şeri Mahkemesinde kâtiplik görevini üstlenmiştir. Kâtiplik görevi esnasında köylülerin haklarını koruduğu ve hürriyetçi düşünceler yaydığı gerekçeleriyle 1868’de görevinden alınmıştır. Kâtiplik görevinden alınan Zerdabi, Şamahı Halk Mahkemesinde dava vekilliği yapmaya başlamıştır. 1869’da Bakü’deki liseye doğa tarihi öğretmeni olarak tayin edilmiştir.

Zerdabi 1872’de sosyal faaliyetler yürütmek ve fakir öğrencilere yardım etmek amaçlarıyla Cemiyet-i Hayriye adlı bir dernek kurmuştur. 1873’te Mirza Fethali Ahundzade’nin Sergüzeşt-i Vezir-i Han-ı Lenkeran adlı komedisini Necefbey Vezirof’la beraber sahneye koymuş, böylelikle Azeri tiyatrosunun temellerini atmıştır.

Aktif bir kişilik olan Zerdabi, Rusya’da neşredilen ilk Türkçe gazete olan Ekinçi’yi 22 Temmuz  1875’te çıkarmıştır. 22 Temmuz’un Azerbaycan’da Millî Metbuat (Basın) Günü olarak kutlanmasında Ekinçi gazetesinin çıkarılması etkili olmuştur. Azerbaycan ulusal basınının da kurucusu olarak Zerdabi kabul edilmektedir.

Zerdabi’nin Ekinçi gazetesi ayda iki defa yayımlanmıştır. Zerdabi, gazetedeki yazıların birçoğunu kaleme almıştır. Ekinçi’de Necefbey Vezirof, Mirza Fethali Ahundzade, Seyyid Azim Şirvani gibi tanınmış kişilerin yazıları da yayımlanmıştır. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Türkiye lehine yayın yaptığı için Ekinçi 1877’de kapatılmıştır. Ekinçi, düşük tirajına rağmen bütün Rusya Türklüğü tarafından büyük bir ilgiyle takip edilmiş; sadece Kafkasya’da değil, Kırım ve İdil-Ural bölgelerinde de etkili olmuştur.

Zerdabi, Ekinçi’nin kapatılmasından sonra Rus Hükûmeti tarafından sürekli olarak gözetim altında tutulmuş, çeşitli baskılara maruz kalmış, Azerbaycan’dan ve öğrencilerinden uzaklaştırılmak için Kırım yakınlarındaki Yekaterinodar (Krasnodar) Lisesine 1878’de tayin edilmiştir. Bu görevden istifa eden Zerdabi, Azerbaycan’da kalmayı tercih etmiştir. Bir yıl kadar Bakü’de işsiz olarak yaşadıktan sonra ailesiyle birlikte Zerdab’a köyüne dönmek zorunda kalmıştır. Köyde bir okul açmak için çaba sarf eden Zerdabi, Ucar’a gidip dava vekilliği yaptığı yıllarda, Tiflis’te çıkan Kavkaz, Novoye Obozreniye, Ziya, Ziya-yı Kavkaz ve Bakü’de yayımlanan Kaspi gibi gazete ve dergilerde ziraat, köy işleri, tabiat, insan ve hayvan sağlığı gibi konularda makaleler yayımlamıştır.

1896’da Bakü’ye dönen Zerdabi, yazılarını Kafkasya Türklüğünün bu yıllarda Rusça neşredilen en önemli yayın organı olan Kaspi gazetesinde yayımlamaya başlamış ve ölene kadar yazı yazmayı bırakmamıştır. Neriman Nerimanof’la birlikte 1906’da Bakü’de toplanmasında büyük rol oynadığı Azerbaycan Muallimleri I. Kurultayı’nın başkanlığına seçilen Zerdabi, 28 Kasım 1907’de bir felç geçirmiş ve hayatını kaybetmiştir.

Zerdabi, Türk dünyasının ortak bir edebî dili ve tek bir gayesi olması gerektiğine inanmış, bunun gerçekleşmemesi hâlinde Türk dünyasının parçalanacağını dile getirmiştir. Ahundzade ile Azerbaycan’ın tarihinde iki önemli figürü olmuştur. Zerdabi birçok yönüyle Osmanlı aydını Şinasi ile benzerlik göstermektedir. Şinasi de Osmanlı sahasında birçok ilke imza atmış entelektüel bir kişiliktir. Osmanlı sahasında ilk tiyatro eserini kaleme alması, ilk özel gazeteyi çıkarması, ilk defa makale kaleme alması, hürriyetçi fikirleri savunması Şinasi ile Zerdabi’nin benzer yönlerinden bazılarıdır.

Zerdabi’yi öne çıkan özellikler arasında şunlar sayılabilir:

  • Ulusal Azerbaycan basınının kurucusu
  • Rusya’da neşredilen ilk Türkçe gazetenin öncüsü
  • Ulusal Azerbaycan tiyatrosunun kurucusu
  • İslam dünyasının modern anlamda ilk doğa bilimcisi
  • Moskova Üniversitesinin ilk Müslüman doktoralı öğrencisi
  • Azerbaycan’ın ilk üniversiteli öğretmeni

Bu yönleri ve daha farklı nitelikleriyle Zerdabi; kültürel, siyasi, entelektüel vb. özellikleriyle hâlen günümüzde adından söz ettirmektedir.

Emre Gürbüz

gurbuzemre88@gmail.com

Bir yorum bırakın